Vijf lessen uit Ethiopië: waar de klimaatcrisis geen ver toekomstscenario is

Wat als de klimaatcrisis geen toekomstverhaal is, maar je dagelijkse realiteit? In Ethiopië sprak Rode Kruis-medewerker Babette Schenkels met gemeenschappen die precies dát ervaren. Samen met het Ethiopische Rode Kruis werkt het Nederlandse Rode Kruis aan oplossingen die mensen helpen om beter om te gaan met extreem weer. Deze vijf inzichten nam ze mee terug.

1. De klimaatcrisis voelt hier niet als later, maar als ‘nu’

‘Vroeger wisten we wanneer de regen kwam.’ Deze zin hoorde ik keer op keer in gesprekken met moeders, boeren en hulpverleners in Ethiopië. Waar ik ook kwam, draaide het gesprek vroeg of laat om klimaatverandering. Zelfs in de meest afgelegen dorpen. Mensen vertelden me over regens die steeds korter duren of helemaal uitblijven. Over oogsten die mislukken, vee dat het niet overleeft en ziektes zoals malaria die vaker voorkomen. Sommige families waren al vertrokken naar een ander gebied, omdat er simpelweg geen water meer was en blijven geen optie meer leek. 

Het maakte pijnlijk zichtbaar hoe oneerlijk de klimaatcrisis uitpakt. Ik kom uit een land met een veel hogere CO₂‑uitstoot, maar hier in Ethiopië zijn het juist de mensen die nauwelijks hebben bijgedragen aan het probleem die de gevolgen dag in, dag uit voelen.

2. We kunnen (gelukkig) veel ellende voorkomen

Aan de positieve kant: we kunnen heel veel voorkomen. Wat ik in Ethiopië zag, bevestigt wat onderzoek al jaren aantoont: investeren in preventie redt levens én bespaart een hoop geld. Iedere euro die je vóór een ramp investeert, voorkomt later zo’n € 16 aan noodhulp en herstelkosten. 

Daarom verschuift binnen Rode Kruis‑programma’s de focus steeds meer naar preventieve actie: ingrijpen vóórdat mensen hun vee verliezen door extreme droogte of moeten vluchten voor noodweer. 

In de Somali‑regio werken we – met steun van het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken – met zogenoemde water‑spreading weirs: lage dammetjes die regenwater vertragen en verspreiden. Het water trekt de bodem in, in plaats van direct weg te spoelen. Land dat jarenlang kurkdroog was, levert nu weer gras op voor vee en biedt ruimte voor landbouw. Met één zo’n constructie is al 40 hectare hersteld.

Ook werken we in Ethiopië met de natuur aan oplossingen. Door greppels te graven, bomen te planten en bodems te herstellen blijft water langer beschikbaar, neemt erosie af en hoeven minder gezinnen te vluchten of te lijden onder voedseltekorten. Het klinkt eenvoudig, maar het effect is groot.

3. Natuur beschermen lukt pas als mensen er ook van kunnen leven

Mensen willen hun omgeving best beschermen. Maar als je gezin honger heeft, kap je die boom om als brandhout te kunnen verkopen. Niet omdat je de natuur niet belangrijk vindt, maar omdat overleven voorrang heeft. Best logisch.

Juist dát patroon proberen we in onze projecten te doorbreken. In het zuiden van Ethiopië worden boeren daarom betaald om mee te werken aan natuurherstel. Ze helpen bij het aanplanten van bomen, verdienen daar een inkomen mee en beschermen tegelijk hun leefomgeving. 

Dat duurzame keuzes pas mogelijk worden wanneer er alternatieven zijn, blijkt ook uit het verhaal van Omar, die ik ontmoette in de Somali‑regio. Zijn inkomen was lange tijd sterk afhankelijk van regen, die steeds onvoorspelbaarder werd. Met steun van het Rode Kruis kon hij zijn bestaande bijenkasten uitbreiden. De verkoop van honing levert hem nu een stabieler inkomen op. Tegelijk dragen de bijen bij aan het herstel van de natuur, doordat ze planten bestuiven en de biodiversiteit versterken.

Het laat zien: mensen willen hun omgeving wel beschermen, maar het werkt pas goed als ze ook rond kunnen komen.

4. Hulp werkt het best als lokale gemeenschappen zelf aan het roer staan 

In Ethiopië werd dit me opnieuw duidelijk. Mensen uit de gemeenschap kennen het gebied en de bijbehorende uitdagingen, spreken de taal en weten waar de nood het hoogst is. En misschien nog belangrijker: zij blijven, ook als een project stopt.  

Daarom investeren we bewust in de capaciteit van lokale Rode Kruis‑afdelingen, zodat kennis en verantwoordelijkheid lokaal verankerd blijven. In het plaatsje Jigjiga in de Somali-regio zag ik hoe die aanpak in de praktijk werkt. Het lokale Rode Kruis-kantoor is opgeknapt en uitgebreid: er is nu een plek om samen te werken, snel te schakelen en kennis te delen. Mensen uit de gemeenschappen leren er waterpompen repareren, zodat de expertise in de gemeenschap blijft, ook als wij vertrekken. 

Oplossingen werken alleen als je ze samen met mensen ontwerpt die in het gebied wonen. Wanneer plannen aansluiten bij wat haalbaar en logisch is in het dagelijks leven, groeit het vertrouwen en nemen gemeenschappen het eigenaarschap over. 

5. Jongeren in Ethiopië zijn de motor van verandering – en ze willen dat je dat weet 

Wat me tot slot opviel: de energie van jonge mensen. In Ethiopië is 70% van de bevolking jonger dan 30 jaar, en dat voel je overal. Het land bruist. Duizenden jongeren zetten zich vrijwillig in voor het Ethiopische Rode Kruis, naast hun werk of studie. Ze geven EHBO-trainingen, trekken kwetsbare buurten in en staan vooraan als er een ramp toeslaat. Met creativiteit, trots op hun land en een sterke drijfveer om iets te betekenen voor anderen, bouwen zij aan de toekomst van hun land. Zij zijn de motor van verandering. En ze willen ook dat je dat weet. 

Want onder die jongeren leeft een diepe frustratie over hoe Ethiopië door de wereld wordt gezien. Het land draagt een stigma dat maar niet wil verdwijnen: honger, hulpbehoevendheid, armoede. De beelden van de hongersnood uit de jaren ’80 en het Live Aid-concert dat werd georganiseerd om geld op te halen, zitten nog op het netvlies van veel mensen.

En dat beeld is veel te eenzijdig, vertelde ook Makdalina me. Ze is een 18-jarige studente die ik ontmoette in een skatepark in de hoofdstad Addis Abeba. Ze vertelde me: “We zijn een ontzettend rijk en creatief volk, met eeuwenoude tradities, een eigen schrift en het beste eten ter wereld. Kom hierheen en zie het voor jezelf.”

Zie je het Rode Kruis, zie je hulp

Niet alleen in Ethiopië, maar over de hele wereld komt extreem weer steeds vaker voor. En de gevolgen worden steeds ingrijpender. Wachten tot het misgaat is geen optie. Daarom werken we samen met lokale gemeenschappen aan preventieve oplossingen. Zo beperken we schade en beschermen we levens, nog vóórdat de nood toeslaat. Want rampen maken geen onderscheid – wij ook niet. We zijn er voor wie dan ook, waar dan ook, waarom dan ook. Voor, tijdens en na een ramp.